Najpierw rozpoznaj, jakie zadanie naprawdę wykonujesz
Zmiana próby nie jest jednym wzorem. W praktyce spotykasz trzy różne sytuacje: mieszanie dwóch stopów o znanych próbach, podwyższanie próby czystym metalem szlachetnym albo obniżanie próby dodatkiem bez metalu szlachetnego.
Najważniejsze pytanie brzmi więc nie „jaki wzór zastosować?”, lecz co dokładnie dodajesz do stopu. Od tego zależy poprawna metoda.
Którą metodę wybrać?
| Sytuacja | Co dodajesz? | Właściwa metoda | Narzędzie |
|---|---|---|---|
| Chcesz uzyskać próbę pośrednią z dwóch stopów | drugi stop o znanej próbie | bilans metalu szlachetnego | mieszanie prób złota lub mieszanie prób srebra |
| Chcesz podnieść próbę stopu | czyste Au albo Ag | dodatek próby 1000 | podwyższanie próby złota |
| Chcesz obniżyć próbę stopu | ligura bez Au albo Ag | dodatek próby 0 | obniżanie próby złota |
| Chcesz przygotować stop od początku | czysty metal + ligura | podział masy końcowej na metal i ligurę | stop złota: złoto + ligura lub stop srebra: srebro + ligura |
Co oznacza próba 585, 750 albo 925?
Próba wyrażona w częściach tysięcznych mówi, ile metalu szlachetnego przypada na 1000 części masy stopu. Próba 585 oznacza więc 58,5% złota, próba 750 oznacza 75,0% złota, a próba 925 oznacza 92,5% srebra.
Przykład: 10 g złota próby 585 zawiera 5,85 g czystego Au. Pozostałe 4,15 g to inne składniki stopu.
Aktualne polskie próby możesz sprawdzić w tabeli prób złota i tabeli prób srebra.
Metoda 1. Mieszanie dwóch stopów o różnych próbach
Jeżeli masz dwa stopy i znasz próbę obu, nie traktuj drugiego stopu jako „czystej ligury”. Oba wnoszą do mieszaniny określoną ilość metalu szlachetnego.
Przykład: masz 10 g złota próby 375 i chcesz uzyskać próbę 585, dodając stop próby 750.
- Potrzebna masa stopu 750: 12,727 g.
- Masa końcowa: 22,727 g.
- Łączna masa czystego Au: 13,295 g.
- Kontrola: 13,295 / 22,727 = 0,585, czyli próba 585.
Warunek jest prosty: próba docelowa musi leżeć między próbami dwóch mieszanych stopów. Nie uzyskasz 750 przez zmieszanie 585 z 375.
Metoda 2. Podwyższanie próby czystym złotem lub srebrem
Jeżeli do stopu dodajesz czysty metal szlachetny, jego próba w obliczeniu wynosi 1000. To szczególny przypadek mieszania dwóch materiałów.
Dla 10 g złota próby 585 podnoszonego do 750 trzeba teoretycznie dodać 6,600 g czystego Au. Masa końcowa wyniesie 16,600 g, a masa czystego Au 12,450 g.
Kontrola: 12,450 / 16,600 = 0,750.
Metoda 3. Obniżanie próby ligurą bez metalu szlachetnego
Ten prosty wzór działa tylko wtedy, gdy dodawany materiał nie zawiera metalu szlachetnego uwzględnianego w próbie. W obliczeniu jego próba wynosi wtedy 0.
Dla 10 g złota próby 750 obniżanego do 585 trzeba teoretycznie dodać 2,821 g ligury bez Au.
Masa końcowa wyniesie 12,821 g, natomiast ilość czystego złota pozostaje bez zmian: 7,500 g.
Jeżeli „ligura” zawiera już złoto albo srebro, nie stosuj tego skrótu. Traktuj ją jako drugi stop o własnej próbie i wróć do metody mieszania dwóch stopów.
Ciekawostka
Podwyższenie próby bywa znacznie bardziej „masochłonne”, niż sugeruje sama różnica liczb. Aby podnieść 10 g złota 585 do 750 czystym Au, trzeba dodać aż 6,6 g złota próby 1000, ponieważ dodatek zwiększa jednocześnie ilość czystego Au i całą masę stopu.
Przykład dla srebra: 800 do 925
Te same zasady działają dla srebra. Jeżeli masz 20 g srebra próby 800 i chcesz uzyskać próbę 925 przez dodanie czystego Ag, potrzebujesz 33,333 g czystego srebra.
Masa końcowa wyniesie 53,333 g, a masa czystego Ag 49,333 g. Kontrola daje dokładnie 92,5% Ag.
Widzisz tu tę samą zasadę: nie ma osobnej matematyki „dla złota” i „dla srebra”. Zmienia się metal i wartości prób, ale bilans masy pozostaje taki sam.
Najczęstsze błędy przy zmianie próby
Traktowanie stopu jak czystej ligury
Jeżeli dodawany materiał ma próbę 375, 585 czy 925, wnosi metal szlachetny. Nie można wpisać mu próby 0.
Podwyższanie materiałem o zbyt niskiej próbie
Aby podnieść próbę, materiał dodawany musi mieć próbę wyższą od docelowej. Inaczej bilans nie może dać oczekiwanego wyniku.
Brak kontroli masy czystego metalu
Po obliczeniu zawsze policz ponownie ilość Au albo Ag w mieszaninie i podziel ją przez masę końcową.
Mylenie próby z recepturą ligury
Próba mówi, ile jest metalu szlachetnego, ale nie mówi, z czego dokładnie składa się pozostała część stopu.
Wskazówka od KalkulatorXXL
Po każdym obliczeniu wykonaj kontrolę bilansu. Policz osobno masę czystego Au lub Ag przed zmianą, dodaj ilość wniesioną z drugim materiałem, a następnie podziel przez masę końcową. To najszybszy sposób wychwycenia pomylonego wzoru albo błędnie wpisanej próby.
Próba obliczona a próba rzeczywista wyrobu
Obliczenia zakładają idealny bilans masy i znany skład materiałów. W praktyce końcowy stop może różnić się od wyniku teoretycznego wskutek błędnej próby materiału wejściowego, strat podczas topienia, niejednorodności, zanieczyszczeń albo pozostawienia części metalu w tyglu.
Dlatego wynik kalkulatora służy do planowania receptury, a nie do potwierdzania próby gotowego wyrobu. W Polsce zasady badania, oznaczania i wprowadzania do obrotu wyrobów z metali szlachetnych wynikają z prawa probierczego i procedur urzędów probierczych.
Dla wyrobu przeznaczonego do obrotu rzeczywistą próbę należy traktować zgodnie z wymaganiami probierczymi, a nie wyłącznie na podstawie obliczonej receptury.
Dla ucznia szkoły jubilerskiej, technikum i studenta
Najważniejszym pojęciem jest bilans składnika. Masa całego stopu może się zmieniać, ale ilość czystego metalu szlachetnego musi być zgodna z tym, co wnosi każdy składnik.
Dobrym ćwiczeniem jest rozwiązanie zadania na dwa sposoby: najpierw wzorem, a potem kontrolą przez policzenie gramów czystego Au albo Ag. Jeśli oba podejścia nie dają tej samej próby końcowej, w obliczeniu jest błąd.
Warto też zauważyć, że mieszanie prób jest średnią ważoną, a nie zwykłą średnią arytmetyczną. 1 g próby 375 i 100 g próby 750 nie dadzą próby będącej po prostu średnią 562,5.
Powiązane kalkulatory i tablice
| Potrzeba | Strona |
|---|---|
| Sprawdzić czyste Au w stopie | Próba złota i czyste złoto |
| Zmieszać dwa stopy złota | Mieszanie prób złota |
| Podnieść próbę złota czystym Au | Podwyższanie próby złota |
| Obniżyć próbę złota ligurą | Obniżanie próby złota |
| Przygotować stop złota od zera | Złoto + ligura |
| Zmieszać dwa stopy srebra | Mieszanie prób srebra |
| Przygotować stop srebra od zera | Srebro + ligura |
| Sprawdzić polskie próby złota | Tabela prób złota |
| Sprawdzić polskie próby srebra | Tabela prób srebra |
Źródła i zakres poradnika
Wzory wynikają z bilansu masy metalu szlachetnego. Aktualne polskie zestawy prób złota i srebra oraz sposób ich oznaczania wynikają z przepisów i materiałów administracji probierczej.
Okręgowy Urząd Probierczy w Warszawie - zasady obrotu wyrobami z metali szlachetnych
Dalej w Jubilerstwie i złotnictwie
Najczęstsze pytania o zmianę próby złota i srebra
Ostatnia aktualizacja: 06.09.2026